- Antonio I. González Bueno reconstrúe a historia da atención sanitaria aos peregrinos desde a Idade Media ata o século XVIII no seu discurso de ingreso como Académico Correspondente da Real Academia de Farmacia de Galicia
Santiago de Compostela, 17 de novembro de 2026.– O Camiño de Santiago foi e é moito máis ca unha ruta de peregrinación. Ao longo dos séculos foi tamén un espazo de encontro, intercambio e transmisión de coñecementos, no que a cultura, a alimentación e as prácticas relacionadas coa saúde acompañaron a quen percorría os seus itinerarios. Xunto á súa dimensión relixiosa, artística e cultural, o Camiño garda unha historia de asistencia sanitaria na que os hospitais, os médicos e os boticarios desempeñaron un papel fundamental.
Esta dimensión sanitaria e farmacéutica centrou a intervención de Antonio I. González Bueno durante o seu discurso de ingreso como Académico Correspondente da Real Academia de Farmacia de Galicia. O acto, presidido polo doutor Ángel Concheiro, presidente da RAFG, tivo lugar este martes, 17 de novembro, na sede da Academia en Santiago de Compostela.
O discurso do doutor González Bueno, cuxa presentación correu a cargo do Académico de Número Emérito Jesús Izco Sevillano, abordou a importancia dos establecementos asistenciais e a circulación de coñecementos médicos e remedios ao longo das rutas xacobeas. Unha historia que permite comprender como a atención aos peregrinos foi incorporando progresivamente profesionais, recursos e prácticas terapéuticas.
Os hospitais: moito máis ca un lugar onde durmir
Os hospitais e establecementos asistenciais situados ao longo das rutas xacobeas non se limitaban a proporcionar acubillo, tal e como explicou o novo Académico Correspondente durante o seu discurso. Ofrecían comida, descanso e atención aos peregrinos enfermos e foron, ademais, espazos nos que se desenvolveron formas de asistencia sanitaria que, co paso do tempo, incorporaron profesionais, remedios e recursos farmacéuticos.
A organización dalgúns centros chegou a acadar unha notable complexidade, como no caso do Hospital del Rey de Burgos. En 1540 dispoñía de 116 camas distribuídas en diferentes espazos: aloxamentos para homes e mulleres, salas de enfermaría, dependencias de cirurxía e camas destinadas ás persoas convalecentes. Esta organización reflicte unha asistencia diferenciada segundo as necesidades das persoas acollidas.
O Camiño como espazo de intercambio de coñecementos sanitarios
Máis alá da organización hospitalaria, González Bueno presenta o Camiño de Santiago como un espazo de circulación de coñecementos, prácticas e costumes. Os peregrinos non só levaban consigo as súas crenzas e experiencias: tamén entraban en contacto con outras formas de alimentación, remedios, tradicións terapéuticas e coñecementos sobre as propiedades medicinais da natureza.
Os relatos de viaxeiros como Domenico Laffi ou Guillaume Manier mostran, por exemplo, como algúns peregrinos tiñan que recorrer aos recursos da contorna cando non atopaban axuda ou alimentos. A recollida de froitos, cogomelos ou legumes podía converterse nunha forma de subsistencia durante o traxecto, pero tamén revela a importancia que tiñan os recursos naturais na vida cotiá de quen viaxaba.
A análise permite formular cuestións de especial interese para a historia da farmacia: a influencia das rutas xacobeas nos hábitos alimentarios locais, a difusión de remedios e coñecementos sobre plantas medicinais, a circulación de prácticas terapéuticas e as posibles conexións cos saberes relacionados coa alquimia.
Médicos, boticarios e remedios: a farmacia no Camiño
A atención sanitaria aos peregrinos foi incorporando progresivamente profesionais e recursos especializados. Desde o século XV estendeuse a presenza de médicos nalgúns hospitais, aínda que a súa asistencia non sempre estaba garantida e dependía das posibilidades económicas e organizativas de cada institución. Xunto a eles, os boticarios desempeñaron un papel importante na preparación e subministración de remedios para tratar as enfermidades e doenzas de quen percorría o Camiño.
As boticas constituían unha peza fundamental daquela asistencia. Nelas elaborábanse e dispensábanse preparados medicinais a partir de plantas, substancias animais e minerais, seguindo os coñecementos farmacolóxicos da época. Os remedios dispoñibles, a súa preparación e a súa utilización permiten achegarse a unha historia da farmacia directamente vinculada ás necesidades dos peregrinos.
No seu discurso, Antonio I. González Bueno tamén fixo fincapé nos médicos viaxeiros que percorrían Europa e nos coñecementos que circulaban polas rutas xacobeas. Entre as figuras citadas figuran Hyeronimus Münzer e Andrew Boorde, cuxos testemuños axudan a reconstruír as prácticas sanitarias da época.
A atención ás persoas enfermas combinaba tratamentos médicos, preparados de botica e prácticas de carácter relixioso. A devoción a determinados santos, as crenzas sobre as propiedades curativas dalgúns lugares e as formas tradicionais de curación convivían cos coñecementos médicos e farmacéuticos dispoñibles.
As normas do Hospital de San Froilán distinguían entre as persoas que estaban sas e aquelas que precisaban coidados. As persoas pobres e sas podían recibir aloxamento durante unha noite e continuar despois o seu camiño; as enfermas, pola contra, debían ser atendidas con caridade e podían recibir asistencia de médicos, barbeiros e boticarios cando fose necesario. Esta presenza de profesionais da medicina e da farmacia amosa ata que punto algúns hospitais desenvolveran unha estrutura asistencial que ía máis alá da simple acollida.
Desde esta perspectiva, o Camiño de Santiago revela unha historia que transcende a súa dimensión relixiosa, artística e cultural. É tamén a historia dos hospitais que acolleron os peregrinos, dos médicos e boticarios que atenderon as súas necesidades e dos coñecementos médicos e farmacéuticos que circularon polas súas rutas durante séculos.





